De paal is gezet

Zaterdag 3 juni heeft Rob de paal gezet in de  tuin waar de bordjes aan komen te hangen. Het begint al heel leuk te worden al zeg ik het zelf.

Panorama Esna

Desiree schreef op vrijdag 2 juni

Vandaag konden we redelijk relaxed opstarten 😎. Het ontbijt was tot 09:00 uur dus we hadden besloten rond 08:30 uur te gaan ontbijten 🍳. Er zijn altijd mensen die denken dat tijd niet voor hen geldt dus die kwamen om 09:15 uur en konden met lege maag weer vertrekken 😬. Om 11:30 uur stond de Panorama route in Esna gepland 🗺️. Dit was een “must see” en deze excursie moest je er absoluut bijboeken… not. Het uitzichtpunt was ten eerste niet zo hoog en ten tweede leek het wel een plat gebombardeerd derde wereldland 😑. Maar dat mocht de pret niet drukken. We brachten een bezoek aan de kerk ⛪️ (circa 17% van de huidige Egyptenaren is Christelijk). Hier heb ik een kaarsje aangestoken voor oma 👵🏼🖤. Vervolgens gingen we verder naar de oude oliepress en bezochten we voor de verandering nog een tempel 🏛️ (maar we kregen helaas geen verhaal/uitleg over deze laatste tempel) We wilden door het winkelstraatje terug naar de boot. We hadden besloten dat we naar het winkeltje gingen van de man 👨🏼 die het minst schreeuwde en stalkte. Zo gezegd zo gedaan, eenmaal in de winkel hele mooi spullen uitgezocht (kan ik niet teveel over zeggen nu 🎁🤫) wederom begon er een onderhandeling van maar liefst 20 minuten voordat we het eens werden over de prijs 💰. Echter, na alles ingepakt te hebben en betaald te hebben liet hij Vees niet meer uit de winkel gaan 😱. Uiteindelijk had hij door dat we niet meer gingen betalen en dat we ook niets meer gingen kopen en toen liet hij ons gaan 🥲. Snel 💨 terug naar de boot, want het was inmiddels 13:20 uur en de boot zou om 13:15 uur vertrekken. Maar… hij was er nog en we waren zeker niet de laatste 😊. O helemaal vergeten te vertellen.. het is hier 42+ graden en een brandende zon ☀️. We liepen voordat we de excursie begonnen naar het verzamelpunt voor de boot. Komt daar een gozer aan met, thermosokken, lange broek 👖 , trui en jas. Hij zet 3 stappen om vervolgens een halve mentale inzinking te krijgen, waarbij hij nog net kon uiten dat hij terug naar de boot ging, omdat hij het echt veel te warm had 🥵. Al heel de vakantie kan ik mij redelijk goed inhouden, maar nu ontglipte het mij toch: gozer misschien moet je je jas 🧥 uitdoen…

Koetstocht in Luxor 🐴

Nadat we met de boot door de sluis zijn gevaren en we genoten hebben van een massage 💆‍♀️ inclusief gezichtsmasker was het tijd voor onze laatste excursie: de koetstocht in Luxor. Vees had er niet zo’n zin in en ging vooral gezellig mee omdat ik dat wilde. Eindstand: hij had de tijd van zijn leven en we hebben ons kapot gelachen 😂. Onze koetsrijder was Omar. Hij is 15 jaar en de player van Luxor, fresh geknipt haar, alles erop en eraan. Wilde je iets te drinken? Dan sprong hij even van de koets en ging het halen, pizza 🍕? Sigaretten 🚬 ? Alles kon hij voor je regelen samen met zijn paard, Monika Ferrari 🏎️. Op het drukste punt van Luxor (een 2 baans rotonde waar 5 auto’s 🚘 en 2 koetsen naast elkaar reden) gaf Omar de teugels over aan Vees, hij sprong van de kar en begon ons te filmen. Dees schreeuwend achter in het bakje omdat ze dacht dat ze dood gingen, Vees als cowboy 🤠 in wording aan het “stuur” maar toch lichtelijk in paniek omdat er 6 auto’s om ons heen aan het toeteren waren en Monika besloot links te gaan ipv gewoon rechtdoor. Hilarisch. Echter was er zoveel commotie en herrie om ons heen vanwege de verkeerssituatie dat Hassan (de gids) ons betrapte waarop we op ons flikker kregen en Omar de teugels niet meer aan ons mocht geven 😂😂. Werkelijk hilarisch. Na een route door heel Luxor 🧭 was het tijd om voor de laatste keer terug te gaan naar de boot voor het diner en een nachtje slaap. Bij het diner 🍽️ nog een foto gemaakt met onze favoriete kok (hij gaf Desiree altijd de beste stukken vlees 🥩 en ook extra vanwege Dees haar Mickey shirts 😄) en toen voor de laatste keer deze vakantie de wekker op 06:00 uur gezet. Morgen gaan we met de bus terug naar Hurghada (6 uur) om vervolgens nog een weekje te genieten van zon, zee en strand 🏖️.

De eerste zijn klaar

Vrijdag 2 juni zijn we weer verder gegaan met de bordjes voor in de tuin. Alle bordjes hebben een ondergrond kleur nu dus nu komen de teksten erop te staan.

Problemen voor Ome Jos

Donderdag 1 juni wilde Ome Jos gaan varen maar de motor deed het niet meer. Dus heeft Ome Jos en Marcel hem mee naar huis genomen de buitenboord motor en later op de dag zijn ze ermee aan de gang gegaan. Hopelijk is het opgelost maar morgen gaan ze het proberen.

Abu Simbel 🤩 & tempel
of Nefertari 😍

Donderdag 1 juni schreef Desiree:

Poeeeh de wekker ging om 03:30 uur 🥱 en dat noemen we dan vakantie!! Na een theetje in het restaurant vetrokken we met de bus 🚌 naar Abu Simbel. In de bus nog een kleine discussie met een oude tak.. het was daar echt veel te vroeg voor dus nadat ik aan haar vroeg “Wat wil je?” was ze vrij snel klaar met mauwen en kon ik gaan slapen 😴. Abu Simbel (أبو سمبل) is een archeologisch complex bestaande uit twee zeer grote uit de rotswanden uitgehakte Egyptische tempels in het zuiden van Egypte op de westelijke oever van het Nassermeer. De tempels 🏛️ behoren tot de oudste monumenten van Egypte. De stad Abu Simbel met ca. 2500 inwoners ligt in de buurt van het complex.

De twee tempels werden uit een berg ⛰️ gehakt op order van Ramses II in de 13e eeuw v.Chr. om zijn Koesjitische buren onder de indruk te brengen en om zichzelf en zijn koningin Nefertari te eren. In de bergtempel bevonden zich in de grote zuilenhal acht zuilen in de gedaante van Ramses II, elk bijna 10 meter hoog 🔝. De afstand van de indrukwekkende voorhof tot aan het allerheiligste bedroeg 55 meter. Behalve de beelden in het inwendige van de tempel, liet Ramses voor de façade vier 22 meter hoge zittende kolossale beelden van zichzelf maken. Tussen de benen van deze aan weerszijden van de hoofdingang geplaatste beelden staan een aantal kleinere beelden die de moeder 👩🏼 van Ramses, zijn echtgenote koningin Nefertari 👸🏼 en verscheidene van de 100 kinderen 👧🏼 van de farao voorstellen. De tempel was zo gebouwd dat het zonlicht ☀️ op twee dagen van het jaar, op 21 februari en 21 oktober, via de ingang precies op drie van de vier in het heiligdom staande beelden viel. Alleen op Ptah, de god van de duisternis, niet; hij bleef altijd in het donker staan. Twee van de beelden stellen Ramses en de Egyptische oppergod Amon voor. Op de beide dagen vierde men vermoedelijk de militaire overwinningen van Ramses II. Door het verplaatsen van de tempels naar een 65 meter gelegen hoger plateau is het verschijnsel van beide data met één dag verschoven.

Waarom zijn de tempels verschoven? In 1960 werd begonnen met de bouw van de Aswandam, waardoor het Nassermeer 🌊 zou ontstaan en de tempels onder water zouden verdwijnen. Om de tempels te redden werden ze op initiatief van UNESCO en de National Geographic Society tussen 1964 en 1968 in grote blokken gezaagd. Daarna zijn ze opnieuw opgebouwd op een 65 meter hogere locatie die 200 meter verder van de rivier ligt. Op deze plek bouwde men twee grote betonnen koepels die aan de buitenkant werden bekleed met natuurlijke steen. De tempels kwamen daarin te staan. Het lijkt zo alsof ze ter plaatse uit de rotsen 🪨 zijn gehouwen. De tempel van Nefertari is geheel uitgehouwen uit een berg. Samen met de tempel van Ramses II te Abu-Simbel is ook deze tempel 🏛️ verplaatst toen er begonnen werd met bouw van de Aswan Dam. De voorzijde van het monument is voorzien is van enorme beelden van Ramses II en Nefertari die verdiept in de muur zijn uitgehouwen. Tussen de lichamen bevinden zich kolommen met Hierogliefen. In het midden van de beelden is de ingang van de tempel, waarboven de Cartouche van Ramses II wordt afgebeeld. Aan beide zijdes van de ingang wordt Ramses II voorgesteld met de Dubbele Kroon 👑 . Samen met de tempel van Ramses de tweede is het een indrukwekkend complex. Het is onvoorstelbaar wat men toen heeft gebouwd, zo immens groot en mooi 🤩. Omdat de temperatuur inmiddels boven de 40 graden was gekomen (en het was nog steeds ochtend) snakte ik inmiddels naar een glas drinken 🥤. We ploften neer op het terras bij Abu Simbel waar ze de duurste cola van Egypte verkopen.. maar het was heerlijk! Na het bezoek gingen we terug met de bus en kon zelfs de airco het niet bijhouden met koelen ❄️ in de bus waardoor we allemaal smeltend zwetend door de woestijn reden 🌵. Ik had een lichte zonnesteek 🥵 opgelopen dus voelde me enorm beroerd 🤒 en heb eigenlijk heel de busrit geslapen. Onderweg kwamen we een Fata Morgana tegen.

Somewhere in the world ~ Fata Morgana

De eigenlijke betekenis is ‘luchtspiegeling’, oftewel atmosferisch verschijnsel waardoor bijvoorbeeld de dorstige reiziger in de woestijn een oase waarneemt op een plaats waar die niet is. In plaats van dat het licht 💡 recht op de grond terecht komt, buigt het licht af en komt het in je ogen 👀 terecht. Daardoor zie je, terwijl je naar de grond kijkt, eigenlijk een stukje lucht. Dat stukje lucht lijkt net op een plas water 💦 . En dat is de fata morgana! Je moest uitstappen midden in de woestijn met 40+ graden 🐪🌵, een “snelweg” oversteken waar ze je bijna dood reden, maar dan zag je hem; de Fata Morgana. Toen we terug aankwamen bij de boot 🚢 gingen we direct varen terug naar Luxor. Het diner bestond uit typisch Egyptisch eten 🥘 (met een heel lekker toetje, soort van oliebollen) en daarna was er nog een Egyptische avond 💃🏼 , maar die slaan wij over 😴. Ik voel me inmiddels wat beter, maar nog niet helemaal goed. Morgen staat er op het programma: Panorama in Esna en een tocht met de koets 🐴 door Luxor!

Philae tempelcomplex (فيلة)

Desiree schreef op woensdag 31 mei

Philae tempelcomplex (فيلة) is een op een eiland gebouwd tempelcomplex in het stuwmeer 🌊 van de Aswan Low Dam, stroomafwaarts van de Aswan Dam en het Nassermeer, Egypte. Tot de internationale campagne om de monumenten van Nubië te redden, bevond het tempelcomplex zich op het eiland 🏝️ Philae, vlakbij de uitgestrekte Eerste Cataract van de Nijl in Opper-Egypte. Deze stroomversnellingen en het omliggende gebied zijn op verschillende manieren overstroomd sinds de eerste bouw van de Aswan Low Dam in 1902. Het tempelcomplex 🏛️werd ontmanteld en verplaatst naar het nabijgelegen Agilkia-eiland als onderdeel van het UNESCO Nubia Campaign-project, om dit en andere complexen te beschermen vóór de voltooiing van de Aswan High Dam in 1970. Ook Nederland 🇳🇱 heeft geholpen, dus volgens onze gids is de tempel ook een beetje van ons 😉. Voor het verhaal van deze tempel werden ook Vees en ik ingezet in zijn verhaal. Het verhaal van Isis (Dees), Osiris (Vees) en Horus. Het verhaal van Isis en Osiris, helpt ons te begrijpen dat de Egyptenaren de dood beschouwden als niet meer dan een voortzetting van het leven. Aan het begin van de mythe heersten Osiris en Isis over Egypte 🇪🇬 tijdens een gouden tijdperk van vrede en voorspoed. Maar hun jaloerse broer 👦🏽 Seth, meester van de Chaos, benijdden hen om hun geluk en succes en vatte het plan op om Osiris te vermoorden en de troon 👑 voor zichzelf op te eisen. Seth nodigde Osiris uit voor een feest 🎉 , tijdens welke hij zijn nietsvermoedende broer met een list zover kreeg om in een prachtige lijkkist te gaan liggen, die Seth had laten maken. Zodra Osiris in de kist ⚰️ lag, deed Seth het deksel dicht en gooide hem in de Nijl. Osiris verdronk en zijn dood was geschapen. Na de moord lukte het de radeloze Isis om het lichaam van haar man uit het water te vissen 🎣. Maar het werd afgepakt door Seth. Die het lichaam op brute wijze in stukken hakte 🪓 en over heel Egypte verspreidde. Onverschrokken nam Isis de vorm aan van een wouw 🦅 en samen met haar zus Nephthys vloog ze door de lucht, totdat ze samen alle stukken hadden gevonden. Zo werd het hoofd van de god in Abydos gevonden en zijn hart in Athribis. Elke plaats waar een van de lichaamsdelen van Osiris werd gevonden, werd later een pelgrimsoord dat was geassocieerd met zijn verering. Met behulp van Anoebis, de god van het balsemen, zette Isis toen het lichaam van Osiris weer in elkaar en schiep zo de eerste mummie 🧟‍♂️. Men geloofde dat alle volgende mummies werden beschermd door de god die hun was voorafgegaan. Met gebruik van haar magische krachten riep Isis Osiris vervolgens weer tot leven en ze gaf hem tijdelijke kracht, zodat ze konden paren en ze zwanger 🤰🏼 werd van hun zoon: Horus. In het geheim voedde ze Horus op en hij groeide op om de troon op te eisen van zijn oom Seth 🤴🏼. Terwijl Horus koning op aarde werd, werd zijn tot leven gewekt vader Osiris meester van de onderwereld. Als de belichaming van rechtvaardigheid en deugd garandeerde Osiris verlossing voor allen die waren gestorven en die het eeuwige leven in het paradijs van de onderwereld waardig bevonden. In de ogen 👀 van de Egyptenaren gaf hij eeuwige hoop aan de levenden. Tijdens de strijd zou Seth, Horus’s linkeroog 👁️ , het symbool van de maan, hebben uitgestoken.

Hij heeft het in de woestijn begraven, waar het uitgroeide tot lotusbloemen 🪷. De Godin Hathor herstelt het gezichtsvermogen met een toverdrank Het oog van Horus werd een symbool van geneeskracht en de naam ervan, Wedjat, betekent, gezond en heel. De Wedjat werd beschouwd als een krachtig amulet en werd vaak gedragen als een beschermsieraad. Vervolgens gingen we door naar de Stuwdam, toen nog langs een parfumerie, vervolgens met een zeilboot ⛵️ terug naar de boot en uiteindelijk naar het Nubische dorp.

Aswan Dam & Parfumerie

De Stuwdam en parfumerie. Beide activiteiten waren leuk, maar korter dus vandaar pakken we deze samen in 1 step. De nieuwe Hoge Aswandam en de oudere Lage Aswandam zijn twee dammen die de Nijl 🌊 bij Aswan in Egypte afsluiten. De stuwdam creëerde het meer van Nasser, een 550 kilometer lang reservoir dat deels in Sudan ligt. Het reservoir is verbonden met het Toshkameer ten westen. Vroeger overstroomde de Nijl elk jaar in de zomer ☀️. Deze overstromingen lieten vruchtbaar slib achter op de oevers van de Nijl, waardoor de bodem ideaal was voor landbouw 👩🏼‍🌾 . De overstromingen waren echter onvoorspelbaar en richtten vaak schade aan. Daarom werd het nodig geacht om ze beheersbaar te maken door middel van een dam. Verschillende gemeenschappen moesten verplicht wijken bij de voltooiing van de dam. Een bekend voorbeeld is Toshka dat later zijn naam zou geven aan het Toshkameer. Een aantal tempels 🏛️ die onder water dreigden te raken werden gered door ze te verplaatsen. De Hoge Aswandam is 3600 m lang en 980 m breed aan de basis. Maximaal 11.000 m³ water 💦 kan per seconde door de dam worden gesluisd. De dam produceerde tegen 1998 15% van de totale Egyptische elektriciteit ⚡️ . Hierdoor konden verschillende dorpjes voor het eerst van elektriciteit worden voorzien. In de streek van Minieh, Sohak en El Fajoem konden door irrigatie honderdduizenden hectaren worden ontsloten voor landbouw. Er ontstond een visindustrie 🐟 rond de meren, en de gevaarlijke overstromingen of droogten kwamen niet meer voor. De landbouw kan hierdoor gewoon verdergaan. Het heeft echter ook nadelen; Het afdammen van de Nijl zorgde ook voor problemen. Het reservoir is aan het dichtslibben, en zal binnen vijfhonderd jaar een slibvlakte geworden zijn. De Nijldelta zal uiteindelijk wegeroderen aangezien de oevers niet meer worden versterkt met nieuw slib. Het noordelijke deel van de Nijl zal brak 🧂 worden, waardoor de hele regio onmogelijk meer gebruikt zal kunnen worden voor de landbouw 👩🏼‍🌾. De delta zelf heeft al het grootste deel van zijn vruchtbaarheid verloren door het gebrek aan vers vruchtbaar slib. De productie van bakstenen 🧱 waarvoor modder uit de Nijldelta wordt gebruikt, is aan het stilvallen. De erosie van de kustlijnen langs de hele oostelijke Middellandse Zee is aan het versnellen. Om de bodem toch nog vruchtbaar te houden worden jaarlijks enorme hoeveelheden kunstmest 💩 gebruikt, waardoor de bodem zwaar vervuild raakt. Verkeerde irrigatie zorgt voor een enorme verzilting van de bodem, een probleem dat nog eens versterkt wordt door het alsmaar verzilten van het Nijlwater. Het hele ecosysteem in de Nijl is aan het uiteenvallen. De constructie van de dam zorgde ook voor politieke problemen. Het Nassermeer is enorm, en bijna de gehele Egyptische bevolking leeft in de Nijlvallei. Zou deze dam breken, dan zou een groot deel van Egypte overstromen.

Tijdens de Jom Kipoeroorlog had de Israëlische luchtmacht 💣 dan ook plannen om als noodplan deze dam te vernietigen. Na het dam bezoek gingen we naar de parfumerie. Hier werden we overspoelt met heerlijke geuren en essence (een geconcentreerd aftreksel van geurige bestanddelen, die hier op synthetische wijze worden gemaakt) en een bestanddeel voor parfum en eau de toilette. Veel geuren 🌺 werden ons tentoongesteld en na een tijd deden onze neuzen 👃🏼 gewoon pijn. Ze hadden ons lekker gemaakt met de geuren en mogelijkheden, maar we hadden nog steeds geen prijs gehoord 💴 .. de laatste 10 seconde noemde hij de prijzen op en sneller dan het licht vertrok iedereen uit de ruimte, terug naar de bus 🚌. (Wel echt jammer, want er waren een aantal producten heel lekker en leuk. We hebben dan ook nog even onze verkoopstrategie los gelaten… maar helaas waren er andere mensen die alles voor de hoogste prijs kochten, dus ze wilden niet meer 😒😔)

Nubisch Dorp 🐊

De laatste excursie van vandaag. Een bezoek aan de Nubiërs. Diep in het zuiden van Egypte op de Westelijke oever van de Nijl, vlakbij de stad Aswan, liggen de meest kleurrijke en gezellige dorpjes van het land. De Nubische dorpen zijn geschilderd 🎨 in alle kleuren van de regenboog. Om rond de Nijl gewassen te planten 🌱, verhuisden de vriendelijke Nubiërs meer dan 8000 jaar geleden vanuit Soedan. Hierdoor hebben ze een donkerdere huidskleur. Ook hebben ze hun eigen unieke taal die ze nooit aan een buitenstaander leren. De Nubische beschaving is een van de oudste ter wereld 🌍.

Doordat er geen geschreven taal is overgeleverd, maar het Nubisch uitsluitend als een gesproken taal heeft overleefd, is naar de Nubische cultuur weinig onderzoek verricht. De Nubische geschiedenis heeft echter een bijzonder rijke ontwikkeling doorgemaakt. Het oude Nubië had zelf goudmijnen én het gebied lag aan de belangrijkste handelsroute met de rest van Afrika. Bovendien hebben de Nubiërs zo’n 2500 jaar geleden over Egypte 🇪🇬 geregeerd. In deze periode van de zwarte farao’s heeft het faraonische Egypte een enorme opbloei doorgemaakt.

Ten tijde van de bouw van de Aswandam werden er Oud-Egyptische en Nubische tempels verplaatst: Onder andere de tempels van Aboe Simbel en de tempels van Kalabsja en Beit el-Wali werden verplaatst naar Nieuw-Kalabsja, 40 kilometer zuidelijk dan de oorspronkelijk plaats. Daarnaast moesten de Nubische dorpen 🏠 ook verhuizen en werd hen vele beloftes gemaakt die presidenten en leiders niet waar hebben gemaakt. Nubiërs hebben huisdieren net als wij, alleen geen hond 🐶 of kat 🐱 maar…. een krokodil 🐊!! De mensen zijn extreem gastvrij, je mag alles in hun huis zien en aanraken, je wordt vol gepropt met eten en drinken en dat allemaal gratis! Waag het niet om wat geld 💰 achter te laten wanneer je vertrekt, want erger kun je ze niet beledigen. Een ander leuk weetje is dat in tegenstelling tot Egyptische mannen Nubische mannen maar 1 vrouw hebben (Egyptische mannen tot wel 4!)

Tempel Kom Ombo 🐊 🦅

Desiree schreef op dinsdag 30 mei:

Morning!! Vandaag een rustige dag op het programma, we moesten eerst nog een stuk varen naar de Tempel van Kom Ombo. Dus dat betekent een beetje uitslapen 😴 en daarna wat rondstruinen op het dek 🛥️. O en er was een of andere brand 🔥 oefeningen die totaal kansloos en achterlijk was, dus in geval van brand weet ik het zeker; we gaan er allemaal aan 😅. Na deze oefeningen kwamen ze onze namen in het Arabisch en hiërogliefenschrift schrijven ✍️ , erg leuk. Vees zijn naam is, heel erg eerlijk, onafhankelijk en een makkelijk persoon (dus ik geloof er niet zo in 😜😉) Volgens mijn naam ben ik behulpzaam, heel eerlijk, de sleutel 🔑 van de deur van mijn familie, onafhankelijk en ik praat veel 😇. Ik wilde proberen niet te veel mensen af te zeiken, maar dat is niet gelukt 🥸. Zo hebben we hier mevrouw iPhone 4 📱, waarom iPhone 4? Tweedehands, oud, vervallen, slechte batterijduur, langzame processor etc. etc. en dat maakt allemaal niet uit… echter stalkt ze ons. Of beter gezegd ze stalkt Vees. Overal waar hij gaat komt zij ook, is het niet direct, is het wel binnen een paar minuten 🕰️ . Bij de tempel, in de bus, bij een bankje 🛋️ , bij een graf, ontbijt, lunch, diner… ze is werkelijk overal… Dan hebben we een mevrouw van hoge komaf, met haar man met gucci nektas (fake as fuck). Vanmiddag tijdens de lunch kregen we frietjes 🍟 mmmmm. Nu was er 1 lading en die had wat beter doorgebakken moeten zijn, dus ik snap haar. Anyway, ze loopt naar de kok en ze zegt: “those fries?? Need to be fried longer.. you know?? In the frietpan weet je wel??” De kok kijkt haar vragend aan 🤨.. waardoor ze vol zelfvertrouwen aan hem vraagt: you speak English? (Waarop wij dachten, ja hij wel meid….😅). De chef 🧑🏼‍🍳 knikt instemmend “yes i do”. Gevolgd door een overtuigende “Ok, then put the fries longer in the frietpan!”. We zijn weggegaan 😂. Een aantal uur hebben we smeltend doorgebracht op het bovendek, boekje 📗 lezen,

puzzeltje maken en relaxen. Rond 15:30 uur was het tijd voor de excursie; De Tempel van Kom Ombo 🏛️. De Tempel van Kom Ombo is een zeer uitzonderlijke tempel. Deze oud-Egyptische tempel is eigenlijk een tempel die in de lengte uit twee delen bestaat. De dubbeltempel is gewijd aan enerzijds de valkengod 🦅 Haroëris (Horus) en anderzijds de krokodillengod Sobek 🐊 . Naast de god van de overwinning geloofden de oude Egyptenaren dat Horus ook een dokter 👨‍⚕️ was. De tempel van Kom Ombo stond bekend om zijn genezende krachten en mensen pelgrimeerden naar Kom Ombo om genezen te worden. Op de achterwand van de tempel bevinden zich de eerste bekende afbeeldingen van precieze chirurgische instrumenten 💉 . Enkele van deze instrumenten zijn zuigkappen, scalpels, bottenzagen, tandheelkundige 🦷 instrumenten, medicijnflesjes, tangen, geboortestoelen en tangen. Een enorm aantal krokodillen 🐊 zwierf ooit door het gebied in en rond de Kom Ombo tempel. Meer dan 300 krokodillenmummies werden bij de Kom Ombo tempel gevonden en liggen nu in het nabijgelegen Krokodillenmuseum. De verborgen kamer tussen de twee heiligdommen werd gebruikt door priesters om als “Orakel” de wil van God uit te spreken. Hun stem echode door de tunnel zogenaamd was dit God die zei of je iets goed 👍🏼 of slecht 👎🏼 had gedaan. Nog 2 andere interessante feitjes; 1. Er was een put aanwezig bij de tempel die werd door de Grieken gebruikt om belasting te eisen, hoe hoger het water 💧 in de put hoe hoger de belasting 💰. 2. Toen al werd er onderzoek gedaan naar vruchtbaarheid bij mannen; op de muur zie je tekeningen van 4 druppels sperma💧 = slecht, geen kinderen, 9 druppels sperma = goed, 100 kinderen. Vervolgens zijn we bij een koffieshop iets gaan drinken (niet zoals in Amsterdam 😉). Heel leuk terrasje waar we wat gedronken hebben ☕️. Toen nog even langs het winkeltje (eerst prijzen gecontroleerd met Hassan, want ze verkopen je zo een sjaal voor 200€). Mijn oog viel meteen op naturel chips 😍, dus wat snack inkopen gedaan. Nu zitten we weer op de boot en varen we door naar Aswan, we zullen morgen een drukke dag hebben die begint om 06:00 uur met ontbijt 🍳. Voor nu eet smakelijk (we moeten nog even wachten tot 20:00 uur) en tot morgen! 😘

Nachtwandelroute

Danielle schreef op dinsdag 30 mei:

Normaal gesproken zijn natuurgebieden in de nacht niet toegankelijk. Deze route ligt tussen twee campings in en is speciaal uitgezet om in het donker te lopen. Lopen in de nacht is een unieke ervaring: je gaat beter luisteren en hoort veel meer van de omgeving. Reeën, vleermuizen, uilen en andere vogels hoor je extra goed. Je start je wandeling bij het Dwingelderveld. Hier zie je gelijk een informatiebordje over de route, te herkennen aan het maansymbool. Je wandelt langs een ven. Tegen zonsondergang heb je kans om hier reeën tegen te komen. Vervolgens kom je aan bij de Davidsplassen, een rustplek voor verschillende vogels zoals de zwaluw. Ook de fuut, slobeend en steltlopers kun je hier tegenkomen. Als je hier rond de schemering bent, hoor je de vogels al van verre aankomen. Via het fietspad of het zandpad ernaast volg je de bewegwijzering en kom je vanzelf weer uit bij het startpunt.

Rondwandeling Landgoed Rheebruggen

Veel mensen hebben wel eens van Rheebruggen gehoord, weinig mensen zijn er zelf ook echt geweest. ‘Een goed bewaard geheim’ hebben we Landgoed Rheebruggen wel eens genoemd. Wie van een echt Drents landschap houdt, móét een keer naar Rheebruggen! Een eeuwenoude weg slingert met drie haakse bochten over het landgoed. Bospaden en zandwegen brengen je door de landgoed- bossen en langs de akkers, weitjes en oude boerderijen van Rheebruggen.

Dorpsommetje Ruinen – Molenroute

Op het informatieplatform midden op de Brink in Ruinen staan alle 5 ‘Ommetjes’ van Ruinen. Vijf wandelroutes, variërend van ca. 2 tot 10 km die je volop laten genieten van de Heerlyckheid Ruinen! Wij liepen 3,5 kilometer dorpsommetje molenroute langs molen De Zaandplatte. Verspreid in het Drentse landschap vind je tientallen zogenaamde brink- en esdorpen. Ruinen is een Brinkdorp. Ze werden strategisch aangelegd op de grens van de zandgronden en beekdalen. Zo beschikten de bewoners over water voor het vee en akkergronden om voedsel op te verbouwen. De brink verwijst naar een veldje aan de rand van het dorp. Van oudsher was dit de plek waar de boeren ’s ochtends hun vee bijeenbrachten. Vanaf de brink werden de koeien, varkens en schapen meegenomen naar de weide- en heidegronden om te grazen. Aan het einde van de dag keerde het vee weer terug naar de brink. Doordat de dorpsbewoners twee keer per dag op de brink samenkwamen, was dit een belangrijke ontmoetingsplek in het dorp.

Luning’s Lunch

En dan knorren de magen weer! Pannenkoek Uut ‘t Kalverhokke (spek, appel, rozijnen) en een broodje warme kip. Drenthe je was leuk en gezellig! Wij gaan terug richting Brabant nu.

Deze moet je inderdaad
even maken

Als je hier langs komt moet je inderdaad even stoppen voor een foto.

Excursie 4; Vallei der Koningen

Desiree schreef op maandag 29 mei:

Goedemorgen! Het wekkertje ging alweer om 5:45 uur 🥱. Na een goed ontbijt vetrokken we naar de bus voor de eerste excursie: De Vallei der Koningen. De Vallei der Koningen 👑 (وادي الملوك) in Opper-Egypte nabij de historische stad Thebe (nu: Luxor) is de collectieve begraafplaats van farao’s uit het Nieuwe Rijk. Sinds 1979 staat de Vallei der Koningen op de Werelderfgoedlijst 🌍. Iedere Farao liet 2 tempels bouwen; eentje aan de oost kant van de Nijl en de andere aan de west kant van de Nijl. Namelijk eentje voor het leven; waar de zon ☀️ opkomt (oost). En eentje voor de dood (dodenrijk); waar de zon onder gaat 🌅 (west). Deze vallei ligt in het westen. De tombes van de vallei zijn, ondanks het feit dat zij in verschillende tijden zijn gebouwd, meestal gemaakt volgens een vast patroon. Eerst een schacht gegraven, die naar een schatkamer 💎 leidde waar verschillende objecten zoals juwelen, meubilair 🪑 en rijtuigen stonden, die de dode nodig zou kunnen hebben in het hiernamaals of onderweg naar het hiernamaals.. Hierna werd in een centrale ruimte de sarcofaag gezet, waarin de dode was bijgezet 💀 . Momenteel zijn er 60 tombes geïdentificeerd (64 tombes gevonden) en een groot deel daarvan is ook daadwerkelijk te bezoeken. Er zijn steeds 10 tombes opengesteld voor het publiek. Na een periode van zes jaar worden deze gesloten, en worden er 10 andere tombes opengesteld. Het bekendste graf is dat van Toetanchamon, ontdekt door Howard Carter. Sommige graven werden al in de oudheid geplunderd en lagen in de rest van de geschiedenis open voor het publiek. De keuze om de graven van de farao’s op deze desolate plek te herbergen is geboren uit de pure noodzaak om de graven te kunnen beschermen tegen grafrovers. De graven op zich zijn gemakkelijk te verbergen in deze vallei. Vervolgens gingen we weer naar de bus 🚌 en

richting de tweede excursie van vandaag: een dorpje met handarbeiders waar je handgemaakte souvenirs inclusief echtheid certificaat kunt kopen. Daar aangekomen kregen we een hele show. Ze vroegen aan Vees hoeveel ik had gekost uitgedrukt in kamelen? 🐫. En toen of hij mij wilde verkopen 💰. Gelukkig geen deal gemaakt (ik moet hier van hem schrijven dat hij wel twijfelde 😜) en konden we in het souvenirs winkeltje los gaan. Ik kan niet te veel vertellen want dat is een verrassing 🎁. De deal verliep overigens niet geheel vlekkeloos en we begonnen met een eerste prijskaartje van €400 gevolgd door 50% discount… wat nog steeds niet in de buurt kwam van wat wij wilden betalen. Uiteindelijk waren we de laatste in het winkeltje en zat de rest al in de bus 🚌 😂. Blij dat ik Vees bij had, want al dat handelen en afdingen is zo niet aan mij besteed. Op naar activiteit 3; de tempel van Hatsjepsoet 👩🏼 (Hatshepsut)

Excursie 6; Hatsjepsoet 👸🏽

Excursie 6; Hatsjepsoet (onze gids zei “hot chicken soup”) Hatsjepoet (/hætˈʃɛpsʊt/; ook Hatchepsut; “Voorste der Edele Dames 👩🏼”; of archaïsch Hatasu (ca. 1507-1458 vC) was de vijfde farao van de achttiende dynastie van Egypte, die regeerde van ca. 1478 of 1479 vC tot haar dood in 1458 vC. Hatsjepsoet was, net als andere farao’s, het kind van een koning 👑 . In tegenstelling tot de anderen, was ze een vrouw. Als een van de weinige vrouwelijke farao’s in de duizenden jaren oude Egyptische geschiedenis, erfde Hatsjepsoet haar heerschappij niet zoals een man dat zou doen – alleen zonen mochten hun vader opvolgen. Toen haar vader, koning Thoetmosis I, zonder zonen stierf, trouwde Hatsjepsoet met haar halfbroer Thoetmosis II om hem te helpen farao te worden. Toen hij stierf, werd zijn zoon – Hatsjepsoet’s stiefzoon – farao, ook al was hij pas drie jaar oud 👶🏼. Hatsjepsoet regeerde in zijn naam, maar hij werd nog steeds beschouwd als de enige farao. Maar toen Thoetmosis III ongeveer acht jaar oud was, nam zij zelf de troon over en werd officieel zijn opvolger rond 1473 v. Chr. Sommige historici denken dat zij deze stap zette omdat anderen de troon wilden stelen, en zij wist dat als zij beiden farao waren, zij te machtig zouden zijn om omver te werpen. Hatsjepsoet en Thoetmosis III zouden de volgende 22 jaar samen als farao regeren 🤴🏼👸🏼 . Zij wordt beschouwd als een van de grootste farao’s van Egypte, man of vrouw, en bracht grote rijkdom 🤑 en kunstzinnigheid naar haar land. Zij sponsorde een van de meest succesvolle handelsexpedities van Egypte en bracht goud, ebbenhout 🪵 en wierook mee uit een gebied genaamd “Punt” (waarschijnlijk het huidige Eritrea, een land in Afrika). Ze stelde haar erfenis veilig door bouwwerken te bouwen 🔨 die er nu nog steeds staan. Ze bouwde twee honderd meter hoge obelisken bij het grote tempelcomplex van Karnak. En ze bouwde de mortuariumtempel van Deir el Bahri, een bouwwerk met meerdere verdiepingen zuilen ervoor, waar ze uiteindelijk begraven zou worden. 🏛️ Hatsjepsoet werd meestal gebeeldhouwd of getekend als een man 👨🏼 , compleet met spieren en een baard, zoals de artistieke traditie voor farao’s was. Maar historici wisten de waarheid: zij zorgde er altijd voor dat de kunst een verwijzing naar haar vrouwzijn bevatte, zoals “Dochter van Re” of “Zijne Majesteit, zijzelf”. Toen zij in 1458 voor Christus stierf, zou Egypte pas over 1400 jaar, toen Cleopatra de troon besteeg, een zo machtige vrouwelijke heerser zien.

Na dit bezoek reden we terug naar de boot (medereizigers kwamen nog tegen Vees zeggen dat hun advies is dat hij mij zeker niet moest verkopen 😂) en zijn we na de lunch gaan varen! 🚤 De rest van de middag lekker gerelaxed op het dek met een leesboek, puzzelboek, Egyptisch boekje en lekker koud drinken. Morgen varen we nog wat verder en brengen we een bezoek een de tempel van Kom Ombo 🏛️. Wij gaan lekker dineren op het bovendek, tot morgen 👋🏼.

Na de lunch schreef Danielle verder:

Hunebed D27

Dit hunebed is een van de pronkstukken van Drenthe. Het is het allergrootste hunebed van Nederland met een lengte van 22,5 meter. Naast dit hunebed is het Hunebedcentrum te vinden waar je veel leuke en interessante informatie over de hunebedden in Drenthe kunt vinden en in het speciaal natuurlijk hunebed D27.

Hunebed Highway N34

Roadtrip langs de hunebedden van Drenthe. Nederland telt meer dan 50 hunebedden. De meeste daarvan liggen langs de N34 in Drenthe. Deze provinciale weg wordt daarom ook wel de “Hunebed Highway” genoemd. Deze 60 kilometer lange route loopt dwars door Drenthe tussen Zuidlaren en Coevorden. Leuk om deze prehistorische plekken te bezoeken. Maar pas op voor hunebedden-moeheid! Hunebedden zijn genummerd van noord naar zuid. Maar liefst 47 van de 52 hunebedden in Drenthe liggen rond de N34. Deze provinciale weg loopt via Zuidlaren, Gieten, Borger, Emmen naar Coevorden (en verder naar Ommen). Hunebed D1 bij Steenbergen is het meest noordelijke hunebed van Drenthe. Hunebedden behoren tot de oudste overblijfselen van menselijke bewoning in ons land. Ze zijn meer dan 5000 jaar oud en je vindt ze op verscheidene plekken, met name in Drenthe. Hunebedden zijn eigenlijk grafheuvels waarin meerdere mensen werden begraven, maar het is niet duidelijk wie het voorrecht had om in zo’n hunebed begraven te worden. De enorme keien die gebruikt zijn om de hunebedden te bouwen, zijn afkomstig uit Zweden en Finland. Zo’n 150.000 jaar geleden waren delen van Europa bedekt door sneeuw en ijs. Gedurende deze ijstijd, zijn de stenen door enorme gletsers geleidelijk vanuit Scandinavië naar ons land geschoven. Door veranderingen in het klimaat smolt het ijs en bleven de enorme keien in de bodem van Drenthe achter.

Hunebed D32

Wanneer je gaat zoeken naar dit hunebed kom je eerst langs een boerderij. Hier staat op een bord aangegeven waar je het hunebed kunt vinden. Als je het zandpad volgt kom je terecht op een perceel met wat bomen waar het oude hunebed ligt. Je moet wel over een zandpad rijden om bij het hunebed te komen.

Hunebed D42

Dit is een van de grotere hunebedden in Drenthe, maar wel minder bekend. Er staat een enorme boom midden in het hunebed wat een frappant beeld geeft. Het totaal plaatje maakt het dan ook wel een bezoekje waard. Het is op de Emmeres alleen te voet of op de fiets bereikbar via een 500 meter lang bospad.

Café Restaurant Keernpunt

Terug op de camping even een drankje gedaan en daarna naar het centrum van Diever gelopen. Daar hebben we gegeten bij Keernpunt, lekkere soep en daarna een heerlijk stoofpotje en schnitzel. Erg relaxt was het niet de gehele tijd want zo nu en dan kwam er een kat voorbij gelopen, en daar was Rex zeker niet van gediend. Nu terug op de camping om ons voor te bereiden op de nachtwandeling, spannend!

Kampterrein Westerbork

Danielle schreef op maandag 29 mei:

Midden in Drenthe ligt een plek met een geschiedenis. Hier worden de levens van meer dan honderdduizend Nederlandse Joden, Sinti en Roma in herinnering gehouden. Kamp Westerbork is het verhaal van de moord op één mens, en dat 102.000 keer. Op het kampterrein zijn de sporen van het voormalig kamp nog zichtbaar. Tussen 1942 en 1945 zijn door de Duitse bezetter 107.000 joodse Nederlanders en vluchtelingen weggevoerd. Hiervoor gebruikte de nazi’s kamp Westerbork. Dit kamp was in 1939 als centraal vluchtelingenkamp voor Duitse joden gebouwd. In 1942 werd het een ‘Durchgangslager’. De laatste verblijfsplaats voor in Nederland levende joden. Ook zigeuners en verzet strijderswerden vanuit hier naar vernietigingskampen als Auschwitz en Sobibar gedoporteerd. Door hoop maar vooral door angst werd het leven in kamp Westerbork bepaald. Bijna iedere week vertrok op dinsdag de trein. Goederenwagons met een vastgelegd aantal slachtoffers. Drieënnegentig maal vertrok een transport. Slechts 5.000 gedeporteerde overleefden de oorlog. Op deze historische plek worden de levens van meer dan 100.000 Joodse Nederlands in herinneringen gehouden. De spoorlijn met de omgebogen rails symboliseert de verschrikkelijke vernietiging.

Lunch

Tijd voor een heerlijke lunch in het zonnetje in Borger. Rob ging voor de buffeltjes wafel met slagroom, ijs en aardbeien. En ikzelf voor de kroketten. We gaan nu een stukje van de “Hunebed Highway” rijden.

Een rustige 2de pinksterdag

Maandag 29 mei hebben we eerst wat uitgeslapen want zowel zaterdag was vroeg en heel laat naar bed maar ook zondagmorgen was het vroeg dag. We hebben niet zo heel goed geslapen want Ruud heeft toch wel last van zijn ribben maar daar zie je niets aan verder zijn arm daar in tegen wordt steeds blauwer. Na het ontbijt wat opgeruimd hier en bij Desiree en daarna naar Breda gereden en daar lekker wat rond gelopen, kleren gekocht en heerlijk geluncht. Thuis nog wat in de tuin gerommeld en verder ons rustig gehouden.

Valse start 🙈

Desiree schreef zondag 28 mei:
Na een korte nacht (maar wel lekker geslapen) ging om 08:00 uur de wekker. Gedoucht, aangekleed en toen op weg naar de ontbijtzaal 🍳. We kregen gezellig een tafeltje voor twee, maar na een rondje bij het buffet te hebben gelopen was ons tafelgezelschap uitgebreid 🤨. Ons werd medegedeeld dat de rest van de reis dit onze tafel was en dat wij die alle maaltijden 🍽️ op alle dagen moesten delen met dat andere stel. Hele lieve mensen hoor, dus daar ging het niet om, maar deze meid houdt daar gewoonweg niet van. Op een rustige manier geprobeerd uit te leggen dat ik dat niet wenselijk vond, maar (door gebrek aan slaap, het feit dat we al 2 keer ruzie hadden gehad en ik al meer zaken als onprettig had ervaren) ging ik sneller van 0 naar 100 dan een elektrische Porsche 🏎️ en kon heel de ontbijtzaal meegenieten. Eindstand meneer de manager heeft een super mooi tafeltje voor twee geregeld 🥰. Andere mensen jaloers en geïrriteerd, maar ik kan tenminste lekker met vees roddelen en privé gesprekken voeren 😎. Om 10:00 uur kregen we een hele lange uitleg over het progamma, de excursies en de kosten 💲. We hebben een mooi vol programma wat om 15:00 uur van start gaat met een bezoek aan de tempel van Karnak 🏛️, de tempel van Luxor en een papyrus winkel. Later meer!! 👋🏼

Karnak tempel; excursie 1

Excursie 1 Karnak (الكرنك) is een tempelcomplex aan de oostoever van de rivier de Nijl ten noorden van Luxor. Het complex is mogelijk het grootste religieuze bouwwerk ter wereld 🌍 en de meest bezochte archeologische plaats in Egypte, na de Piramiden van Gizeh. In Karnak kunnen vier delen worden onderscheiden, elk gewijd aan een andere god. Slechts één is toegankelijk voor het publiek: het deel dat gewijd is aan Amon-Re, en daar waren wij! 🤓 De Tempel 🏛️ van Amon beslaat een oppervlakte van 123 ha en bestaat uit talrijke bijkapellen, pylonen en hoven. De tempel heeft een oriëntatie naar het oosten en behoorde dus tot het complex van Karnak. Dit complex was opgericht voor de triade van Thebe waarvan Amon de belangrijkste god was. 👑 Als een oude Egyptische tempel begon de bouw in het Middenrijk en ging door tot de Ptolemeïsche tijd. Bijna alle heersers van het oude Egypte hebben hun sporen achtergelaten. Het is ongeveer dertig farao’s die hebben bijgedragen aan de gebouwen. Een aantal leuke weetjes/verhalen samengevat. – Amon-Ra had 53 vrouwen en 110 kinderen – Amon-Ra wordt op 3 manieren uitgebeeld; als ram 🐏 als mens en als scarabee (kever) 🪲 – Amon-Min was een veldheer, opperbevelhebber van de legers van Amon-Ra. Hij verloor 1 arm waardoor hij niet meer in het leger hoefde te blijven. Hem werd opgedragen om boeken 📕 te gaan schrijven ✍️. Toen ze naar een paar jaar terug kwamen bij zijn dorp was er geen enkel boek geschreven, maar had hij een -onbekend- aantal kinderen op de wereld gezet. Vanaf dat moment werd hij God van de vruchtbaarheid genoemd en wordt hij overal naakt afgebeeld met een grote piemel 😂 (je ziet hem ook op een van de pilaren op onze foto’s). P.S. Het is hier 40+ graden 🥵 (onze gids: “het is nu een goede tijd voor deze excursies, want het is nog niet zo warm.”……, sure 🫣)

Sekhmet Papyrus

Excursie 2 Na het bezoek aan de tempel zijn we in de bus 🚌 bijgekomen van de warmte. De tweede stop van vandaag is bij een papyrus winkel 🏬 . Papyrus, het eerste papier 📄 De oude Egyptenaren gebruikten een materiaal dat papyrus heet om hun hiërogliefen op te schrijven. Dit materiaal werd gemaakt door de dunne stammen van de papyrusplant 🌱 overlappend naast elkaar te leggen en samen te drukken. Na een introductie en demonstratie nog even rond gelopen en toen gingen we weer op pad naar de derde en laatste excursie van vandaag: tempel van Luxor 🏛️.

Excursie 3; Luxor tempel

Derde en laatste excursie; Luxor Tempel (معبد الأقصر) De Luxortempel is een van de belangrijkste tempels uit het Oude Egypte en staat in Luxor, het vroegere Thebe. De tempel was opgedragen aan de triade van Thebe: Amon, Moet en Chonsoe. De tempel is ongeveer 242 meter lang en is daarmee een van de grootste van Egypte. Bijzonder is ook dat in deze tempel overblijfselen van drie soorten geloofsovertuiging terug te vinden zijn. Naast de Egyptische godenverering, vind je hier tekeningen van christelijke veroveraars, maar ook een moskee. Deze moskee heet Abu al-Haggag en werd bovenop de oude tempel gebouwd. En moest bij de restauratie in tact blijven. De tempel was ooit verbonden met Karnak via een ongekende lange rij sfinxen. Meer dan 600 sfinxen aan beide kanten volgende een pad van 3 km van de ene naar de andere tempel. De Tempel van Luxor is lange tijd verborgen in het zand geweest. Bovenop werden straten en huizen op het monument gebouwd. En in de 13e eeuw ook de Sufi Shaykh Yusuf Abu al-Haggag-moskee. Toen de tempel boven water kwam werd de moskee gespaard. Waardoor je nu twee bouwstijlen op elkaar kunt zien. Dit was hem voor vandaag! Tot morgen 👋🏼 😴

Vertrek

Danielle schreef op zondag 28 mei:
Het ontbijt is op en de was en vaatwasser zijn leeg. Op naar Drenthe!

Wandelroute Kibbelhoek

Drenthe, klinkt ver weg maar met 2 uurtjes rijden zijn we er. Eerste gestopt bij Dwingelderveld voor een wandeling van zes kilometer. Wandelroute Kibbelhoek gaat via fraaie vennen naar het Holtveen. Bossen, heide en vennen, heerlijk om te wandelen.

Camping Diever

Daarna was het nog 15 minuutjes rijden naar de camping. Een camping midden in het bos, met allerlei diverse overnachting plaatsen. En wij hebben de aller leukste, het koekoeksnest. Net wat hoger gelegen dan de overige overnachting plaatsen alsof je helemaal alleen midden op de camping bent.

Wandelroute Kraaiheide

Na alles te hebben uitgeladen en een parkeerplek voor de auto te hebben gezocht zijn we terug naar de receptie gelopen. Broodjes voor morgen ochtend besteld en pizza voor het avondeten. We mochten enkel de receptie niet in want daar was de politie bezig met een aanhouding van drie personen. Zo maak je nog eens wat mee. De pizza was heerlijk en na het eten nog een stukje gewandeld, op de camping gestart aan de route Kraaiheide. Nu met de voetjes omhoog avond houden.